تاریخچه
پیش از قرن بیستماز ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، انسانها در محدوده ایروان زندگی میكردهاند. استحكامات عصر برنز شامل شنگاویت، كارمیربلور،كارمیربرد و بردادزور در این منطقه یافت شدهاند. اكتشافات باستانشناسی قلعهی اورارتویی به نام اربونی را كه در ۷۸۲ پیش از میلاد و بنا به امر شاه آرگیشیتیس اول بنا شده بود را نمایان ساخت كه در محل ایروان فعلی و برای محافظت از حملات قفقازیان شمالی قرار داشت. كانالهای آبیاری و مخرن آب اورارتویی نیز در این محل كشف شده است. قلعه تیشابیانی (كارامیربلور) به دست سیتها در ۵۸۵ پیش از میلاد تخریب شد. مابین قرن ۶ و ۴ پیش از میلاد، ایروان یكی از مراكز مهم قلمرو ساتراپ ارمنی در امپراطوری هخامنشی بود. دوره زمانی بین قرون ۴ و ۳ پیش از میلاد نیز به عصر سیاه ایروان معروف است چراكه دانش تاریخی درباره آنچه در این دوره بر ایروان گذشت در دسترس نیست. اولین كلیسا در ایروان، كلیسای سنت پیتر و پاول در قرن ۵ ساخته شد كه در ۱۹۳۱ فروریخت.
در دوران عظمت اعراب، ایروان در ۶۵۸ به دست آنها افتاد. از آن زمان به مركزی استراتژیك به عنوان گذرگاه كاروانهای تجاری اروپا و هند مبدل شد. از قرن هفتم به بعد نام ایروان به این شهر اطلاق شد و بین قرنهای ۹ و ۱۱ و بیش از حمله سلجوقیان، ایروان بخش امنی در پادشاهی باگراتونی بود.
ایروان در ۱۳۸۷ به چنگ تیمور درآمد و به تاراج رفت. شهر به عنوان مركز اجرایی ایلخانیان درآمد، و به لحاظ اهمیت استراتژیك خود در طی قرنها، بارها میان عثمانیها و پارسیان رد و بدل شد. در اوج جنگهای میان ایرانیان و تركها در ۱۵۱۳ تا ۱۷۳۷، شهر ۱۴ بار دست به دست شد. در دوران شاه عباس اول و در ۱۶۰۴، دهها هزار ارمنی به پرشیا كوچانده شدند. اولین نتایج این كوچها این بود كه درصد مسلمین ساكن در این شهر به ۸۰ رسید در حالیكه جمعیت ارمنیان محلی باقیمانده در سرزمین به ۲۰ درصد هم نمیرسید. شاردن، جهانگرد فرانسوی، از ایروان بازدید كرد و در كتابش، شرحی از این شهر را ذكر كرده است. در ۷ ژوئن ۱۶۷۹ یك زلزله مهیب شهر را به خاك نشانید.
ایروان در ۱۳۸۷ به چنگ تیمور درآمد و به تاراج رفت. شهر به عنوان مركز اجرایی ایلخانیان درآمد، و به لحاظ اهمیت استراتژیك خود در طی قرنها، بارها میان عثمانیها و پارسیان رد و بدل شد. در اوج جنگهای میان ایرانیان و تركها در ۱۵۱۳ تا ۱۷۳۷، شهر ۱۴ بار دست به دست شد. در دوران شاه عباس اول و در ۱۶۰۴، دهها هزار ارمنی به پرشیا كوچانده شدند. اولین نتایج این كوچها این بود كه درصد مسلمین ساكن در این شهر به ۸۰ رسید در حالیكه جمعیت ارمنیان محلی باقیمانده در سرزمین به ۲۰ درصد هم نمیرسید. شاردن، جهانگرد فرانسوی، از ایروان بازدید كرد و در كتابش، شرحی از این شهر را ذكر كرده است. در ۷ ژوئن ۱۶۷۹ یك زلزله مهیب شهر را به خاك نشانید.
در طی جنگ ایران و روس، و در تاریخ ۱ اكتبر ۱۸۲۷ شهر ایروان به دست ارتش روس (تحت ریاست ایوان پاسكویچ) افتاد و در ۱۸۲۸ و بر اساس عهدنامه تركمنچای رسماً از تسلط ایرانیان خارج شد.
دوران مدرنسزارهای روسیه به بازگشت از تركیه و ایران و اسكان دوباره ارامنه در ایروان كمك كردند. شهر از نظر سیاسی و اقتصادی رو به گسترش گذارد. ابنیه قدیمی تخریب و ساختمانهای جدید به سبك اروپایی بنا شد. در ۱۸۲۹ مهاجرین ارمنی ساكن در ایران به كشور بازگشتند و محلههای جدیدی به شهر اضافه شد. در دهه ۱۸۳۰ ایروان یكی از مراكز اداری روسیه بود و امپراطور نیكلاس اول در ۱۸۳۷ از شهر دیدار كرد. اولین طرح جامع شهر در ۱۸۵۴ آماده شد. در سالهای بین ۱۸۵۰ تا ۱۸۶۰ كالجهای دختران سنت هریپسیم و سنت گایانه افتتاح شدند و باغ انگلیسی بنا شد. اولین چاپخانه به نام زكریا گووركیان در سال ۱۸۷۴ به كار افتاد و اولین سالن تئاتر در ۱۸۷۹ بنا شد. ایروان در ۱۹۲۰ به كمك راهآهن به الكساندروپل، تفلیس و جلفا متصل شد، در همان سال اولین كتابخانه عمومی باز شد. یك خط تلفن برای ۸۰ مشترك در ۱۹۱۳ راهاندازی شد.
انقلاب ۱۹۱۷ نقطه پایانی برای امپراطوری تزاری روسیه بود. رهبران ارمنی، گرجی و مسلمان قفقاز جنوبی متحد و فدراسیون قفقاز جنوبی رسماً تفكیك خود را از امپراطوری روسیه اعلان كرد و شهر ایروان تحت كنترل دولت موقت قفقاز جنوبی درآمد. در ۲۸ می ۱۹۱۸، ایروان پایتخت اولین جمهوری مستقل ارمنستان شد و در ۲۹ نوامبر ۱۹۲۰، یازدهمین ارتش سرخ به ایروان تاخت و رژیم شوروی بنیان شد. در فوریه ۱۹۲۱ ارتشهای ملیگرا موفق به بازپسگیری شهر شدند اما در ۲ آوریل همان سال بلشویكها شهر را دوباره اشغال كردند. ایروان پایتخت جمهوری تازهتاسیس سوسیالیستی ارمنستان شد، یكی از ۱۵ جمهوریهای شوروی. دوران شوروی، شهر چند هزار نفری ایروان را به یك متروپولیس مدرن با بیش از یك میلیون نفر جمعیت تبدیل كرد. بازسازی شهر بر مبنای نقشههای معمار ارمنی، الكساندر تامانیان آغاز شد كه به تخریب ابنیه تاریخی بسیاری، از جمله كلیساها، مساجد، قلعه ایرانی، حمامها، بازارها و كاروانسراها انجامید. شهر به یك مركز صنعتی، علمی و فرهنگی با بیش از ۲۰۰ تشكیلات صنعتی مبدل شد. در پنجاهمین سالگرد قتلعام ارمنیان، ایروان شاهد اعتراضات خیابانی گسترده و ۲۴ ساعته ضد سوسیالیستی برای قبول این قتلعام از سوی اولیای امور شوروی بود (اولین اعتراض در جماهیر شوروی). در ۱۹۶۸، دوهزار و هفتصد و پنجاهمین سالگرد تاسیس شهر ایروان جشن گرفته شد. در ۱۹۸۱ اولین ایستگاه مترو شهر باز شد. در ۱۹۸۸ تا ۱۹۸۹ تمامی جمعیت آذری شهر ایروان از شهر اخراج شدند.
دوران معاصربا پایان یافتن اتحاد جماهیر شوروی، شهر ایروان در ۲۱ سپتامبر ۱۹۹۱ به عنوان پایتخت جمهوری ارمنستان انتخاب شد. دشواریهای تهیه گاز و برق تا سال ۱۹۹۶ ادامه داشت. در طول ۵ سال گذشته مركز ایروان درگیر ساخت و سازهای متعدد بوده است، كه بیشتر متعلق به برنامههای شهرسازی دولتی بودهاند. تظاهرات خیابانی مخالفین دولت هنوز در ایروان روی میدهند و معمولاً بر اثر نتایج انتخابات هستند.
|
